# خدا یکتاست _پایه · شناخت خدا · سنین 5–99_ خدا یکی است و نه شریکی دارد و نه همتایی؛ با قرآن، کتاب خدا، آشنا می‌شویم و سورهٔ اخلاص را می‌خوانیم. ## آنچه خواهید آموخت - توضیح اینکه خدا یکتاست: جز او خدایی نیست و خدا نه شریکی دارد و نه همتایی (توحید). - آشنایی با قرآن، کتاب خدا، که از سوره‌ها و آیه‌ها تشکیل شده است، و خواندن سورهٔ اخلاص، که سخن خدا دربارهٔ یکتایی اوست. **آیا خدا آغازی دارد؟** - نه، خدا اصلاً آغازی ندارد - بله، خدا خیلی خیلی وقت پیش آغاز شد - بله، خدا همراه با دنیا آغاز شد **پاسخ:** نه، خدا اصلاً آغازی ندارد خدا هیچ آغازی ندارد. هر چیز دیگری یک روزی شروع شده است. **کدام جمله درست است؟** - همه‌چیز به خدا نیاز دارد و خدا به هیچ چیز نیاز ندارد - خدا و جهان به یکدیگر نیاز دارند - جهان همین که آفریده شد، دیگر به خدا نیازی ندارد **پاسخ:** همه‌چیز به خدا نیاز دارد و خدا به هیچ چیز نیاز ندارد نیاز به خدا با آفریده شدن پایان نمی‌یابد و هر لحظه ادامه دارد. تنها خداست که به هیچ چیز نیاز ندارد. روزها به آسمان نگاه کن. خورشید را می‌بینی. شب‌ها ماه و ستاره‌ها را می‌بینی. خدای یکتا همهٔ این‌ها را آفریده. خدا یکی است. **آیا خورشید و ماه و ستاره‌ها همه یک آفریننده دارند؟ یا هر کدام آفرینندهٔ خودش را دارد؟** - همه یک آفریننده دارند - هر کدام آفرینندهٔ خودش را دارد **پاسخ:** همه یک آفریننده دارند همه‌چیز در دنیا با هم جور است. خورشید زمین را گرم می‌کند، باران گیاه‌ها را سیراب می‌کند و گیاه‌ها غذای حیوان‌ها و آدم‌ها می‌شوند. همهٔ این‌ها دست در دست هم کار می‌کنند، چون همه را خدای یگانه آفریده و از همه مراقبت می‌کند. خدا یکی است و هیچ شریکی ندارد. **آیا دنیا می‌تواند بیشتر از یک خدا داشته باشد؟** - نه، جز خدا هیچ خدایی نیست - بله، خدا می‌تواند دنیا را با خدایان دیگر قسمت کند **پاسخ:** نه، جز خدا هیچ خدایی نیست گرانش در کهکشانی دوردست همان‌طور کار می‌کند که روی زمین، و نظمی یکپارچه در همه‌چیز جاری است. کتاب خدا می‌گوید اگر در آسمان و زمین خدایانی جز خدا بودند، آسمان و زمین تباه می‌شدند. عقل نشان می‌دهد چرا. اگر دو خدا بودند، هر کدام دیگری را محدود می‌کرد، و موجود محدود خدا نیست. پس حتی خدایانی که همیشه هم‌رأی باشند، نمی‌توانند همه خدا باشند. **فرض کنید چند خدا همیشه با هم هم‌رأی باشند. آیا نظم یکپارچهٔ جهان می‌تواند از آن‌ها باشد؟** - نه، چنین خدایانی نمی‌توانند همه به‌راستی خدا باشند - بله، هم‌رأیی‌شان نظم جهان را نگه می‌دارد **پاسخ:** نه، چنین خدایانی نمی‌توانند همه به‌راستی خدا باشند خدا خورشید را آفرید. دریا را آفرید. تو را هم آفرید. خدا همه‌چیز را به‌تنهایی آفرید. خدای دیگری نیست. هیچ‌کس در آفریدن به خدا کمک نکرده است. **خورشید را خدا آفریده. دریا را چه کسی آفریده؟** - دریا را هم خدا آفریده - دریا را خدا و خدای دیگری با هم آفریده‌اند **پاسخ:** دریا را هم خدا آفریده خدا یکی است. پس خورشید و دریا یک آفریننده دارند. به این باور که خدا یکی است، توحید می‌گویند. توحید یعنی جز خدا هیچ خدایی نیست. هیچ‌کس در کار خدا شریک نیست و هیچ چیز همتای خدا نیست. **همکلاسی‌ات کمکت می‌کند نقاشی‌ات را تمام کنی. آیا آفریدنِ خدا هم این‌طور است؟** - نه، خدا بی‌هیچ شریکی همه‌چیز را می‌آفریند - بله، خدا هم به کمک‌کارهایی نیاز دارد که در آفریدن شریکش باشند **پاسخ:** نه، خدا بی‌هیچ شریکی همه‌چیز را می‌آفریند آدم‌ها برای ساختن چیزی اغلب به کمک هم نیاز دارند، اما خدا همه‌چیز را تنها و بی‌شریک می‌آفریند. نام این باور توحید است: خدا یکی است. اما این «یکی» مثل یکی بودنِ یک آدم در میان میلیاردها آدم نیست. معنایش این است که اصلاً دومی در کار نیست: نه شریکی در آفریدن و گرداندن جهان، و نه چیزی که همتای خدا باشد. **هر آدمی یکی از آدم‌های بسیار است. خدا به چه معنا یکی است؟** - خدا به هیچ معنا و از هیچ نظر دومی ندارد - خدا نخستین و بزرگ‌ترینِ چند موجودِ همانند خداست - خدا منحصربه‌فرد است، به همان معنا که هر آدمی منحصربه‌فرد است **پاسخ:** خدا به هیچ معنا و از هیچ نظر دومی ندارد هر آدمی منحصربه‌فرد است، اما باز هم یکی از میلیاردها آدم است. خدا هیچ دومی ندارد. **درست یا نادرست؟** - خدا یکی است. — درست - خدا برای فرستادن باران به کمک کسی نیاز دارد. — نادرست - جز خدا هیچ خدایی نیست. — درست **درست یا نادرست؟** - توحید یعنی باور به اینکه خدا یکی است. — درست - خدا آسمان را آفرید و خدای دیگری دریا را. — نادرست - خدا هیچ شریکی ندارد. — درست - خدا برای مراقبت از دنیا به کمک‌کار نیاز دارد. — نادرست **درست یا نادرست؟** - توحید یعنی خدا در آفریدن جهان شریکی ندارد. — درست - خدا جهان را آفریده و گرداندن بخش‌هایی از آن را به نیروهایی سپرده که مستقل از خدا کار می‌کنند. — نادرست - خدا بزرگ‌ترینِ چند خداست. — نادرست - هیچ چیز و هیچ‌کس همتای خدا نیست. — درست خدا کتابی دارد به نام قرآن. قرآن بخش‌هایی دارد به نام سوره. هر سوره اسمی دارد. هر سوره از آیه‌ها درست شده است. هر آیه پارهٔ کوتاهی از سوره است. **سوره چیست؟** - بخشی از قرآن - یک کلمه از آیه **پاسخ:** بخشی از قرآن سوره از آیه بزرگ‌تر است. هر سوره چند آیه دارد و قرآن از سوره‌ها درست شده است. قرآن کتاب خداست. قرآن ۱۱۴ سوره دارد و هر سوره نامی دارد. هر سوره از چند آیه تشکیل شده است. سورهٔ اخلاص یکی از کوتاه‌ترین سوره‌هاست و فقط چهار آیه دارد. **سورهٔ اخلاص چهار آیه دارد. این یعنی چه؟** - یک سوره است که از چهار آیه درست شده - چهار سوره است که به هم وصل شده‌اند - یک‌چهارمِ کل قرآن است **پاسخ:** یک سوره است که از چهار آیه درست شده هر آیه بخش کوچکی از یک سوره است، پس چهار آیه روی هم یک سورهٔ کوتاه می‌شوند. مسلمانان قرآن را سخنِ خودِ خدا می‌دانند. قرآن ۱۱۴ سوره دارد که از اول تا آخر شماره‌گذاری شده‌اند و هر کدام نامی دارند. هر سوره از آیه‌هایی شماره‌دار تشکیل شده است، پس ۱۱۲:۱ یعنی سورهٔ ۱۱۲، آیهٔ ۱. واژهٔ آیه معنای نشانه هم دارد، و قرآن همین واژه را برای نشانه‌های خدا در جهان به کار می‌برد. **چرا به‌جاست که واژهٔ «آیه» هم برای بخشی از قرآن به کار رود و هم برای نشانه‌ای در جهان؟** - چون هر دو کسی را که بیندیشد به خدا می‌رسانند - چون هر دو را فقط در کتاب خدا می‌توان یافت - چون هر دو ساختهٔ دست آدم‌ها هستند **پاسخ:** چون هر دو کسی را که بیندیشد به خدا می‌رسانند کارِ آیه‌ای از قرآن و نشانه‌ای در طبیعت یکی است: هر کس در آن‌ها بیندیشد، به خدا راه می‌یابد. **هر کدام را به معنایش وصل کن.** - قرآن — کتاب خدا - سوره — بخشی از قرآن که اسم خودش را دارد - آیه — بخش کوچکی از یک سوره > قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ۝ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ ۝ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ ۝ وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌ > > [ای پیامبر!] بگو: «او خداوند یگانه است. خدای بی‌نیاز [که نیازمندان فقط به او رو می‌کنند.] نه فرزند دارد و نه فرزند کسی است. و هیچ همتایی برای او نیست». > > — Al-Ikhlas · 1-4 · محسن قرائتی (تنزیل) **این آیه‌ها دربارهٔ خدا چه می‌گویند؟** - خدا یکی است و هیچ‌کس به پای خدا نمی‌رسد - خدا شریکی دارد که هم‌پای خداست - خدایان زیادی هستند و خدا بزرگ‌ترینِ آن‌هاست **پاسخ:** خدا یکی است و هیچ‌کس به پای خدا نمی‌رسد خدا یکی است، یعنی خدای دیگری نیست. همتا نداشتن یعنی هیچ‌کس شریک یا هم‌پای خدا نیست. > قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ ۝ ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ ۝ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ ۝ وَلَمْ يَكُن لَّهُۥ كُفُوًا أَحَدٌ > > بگو: «اوست خدای یگانه، خدای صمد [ثابت - متعالی‌]، [کسی را] نزاده، و زاده نشده است، و هیچ کس او را همتا نیست.» > > — Al-Ikhlas · 1-4 · محمدمهدی فولادوند (تنزیل) **این سوره با «اوست خدای یگانه» آغاز می‌شود و با «هیچ کس او را همتا نیست» پایان می‌یابد. پایان سوره چه نکته‌ای می‌افزاید؟** - اینکه هیچ چیز، از هیچ نظر، همتای خدا نیست - اینکه برخی موجودات در امور کوچک‌تر همتای خدایند - اینکه برخی موجودات در مقام و رتبه شریک خدایند **پاسخ:** اینکه هیچ چیز، از هیچ نظر، همتای خدا نیست یگانه بودن، خدای دومی را نفی می‌کند و همتا نداشتن، هر رقیبی را در مقام و توان؛ پس یکتایی خدا کامل است. **توحید** — tawhid باور به اینکه خدا یکی است و شریکی ندارد توحید از ریشه‌ای عربی به معنای یکی دانستن می‌آید. توحید اولین اصل دین است. **احد** — al-Ahad یگانه‌ای که نه شریک دارد و نه همتا یکی از نام‌های خدا که در آیهٔ اول سورهٔ اخلاص آمده است. **توحید یعنی چه؟** - باور به اینکه خدا یکی است - باور به خدایان بسیار - باور به اینکه خدا به کمک نیاز دارد **پاسخ:** باور به اینکه خدا یکی است توحید یعنی باور به اینکه خدا یکی است، شریکی ندارد و به کمک هیچ‌کس نیاز ندارد. **توحید** — tawhid باور به اینکه خدا یکی است و شریکی ندارد توحید از ریشه‌ای عربی به معنای یکی دانستن می‌آید. توحید اولین اصل دین است. **احد** — al-Ahad یگانه‌ای که نه شریک دارد و نه همتا یکی از نام‌های خدا که در آیهٔ اول سورهٔ اخلاص آمده است. **واژهٔ توحید از ریشه‌ای می‌آید به معنای یکی کردن یا یکی دانستن. باور به توحید یعنی چه؟** - باور به اینکه جز خدا خدایی نیست و خدا شریکی ندارد - باور به اینکه خدا مهم‌ترینِ نیروهای جهان است - باور به اینکه خدا یکی از چند چیزِ سزاوار پرستش است **پاسخ:** باور به اینکه جز خدا خدایی نیست و خدا شریکی ندارد یکی دانستن خدا یعنی به هیچ‌کس و هیچ چیز سهمی در خدایی ندادن. > لَوْ كَانَ فِيهِمَآ ءَالِهَةٌ إِلَّا ٱللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَٰنَ ٱللَّهِ رَبِّ ٱلْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ > > اگر در آنها [=زمین و آسمان‌] جز خدا، خدایانی [دیگر] وجود داشت، قطعاً [زمین و آسمان‌] تباه می‌شد. پس منزّه است خدا، پروردگار عرش، از آنچه وصف می‌کنند. > > — Al-Anbiya · 22 · محمدمهدی فولادوند (تنزیل) **بنا بر این آیه، اگر جز خدا خدایان دیگری بودند، چه می‌شد؟** - آسمان و زمین از هم می‌پاشیدند و تباه می‌شدند - از آسمان و زمین حتی بهتر نگهداری می‌شد - هر خدایی در آرامش از بخش خودش مراقبت می‌کرد **پاسخ:** آسمان و زمین از هم می‌پاشیدند و تباه می‌شدند خواست‌های ناسازگار نمی‌توانند نظمی یگانه را نگه دارند؛ نظمی که در جهان می‌بینیم، از خدای یگانه خبر می‌دهد. **آیه چیست؟** - بخش کوچکی از یک سوره - یکی از کتاب‌های قرآن - نام یکی از سوره‌ها **پاسخ:** بخش کوچکی از یک سوره هر سوره از آیه‌ها ساخته شده است. آیه‌ها بخش‌های کوچکِ هر سوره‌اند. **در کتابی نوشته‌اند: قرآن ۱۱۲:۱. این دو عدد چه معنایی دارند؟** - سورهٔ ۱۱۲، آیهٔ ۱ - صفحهٔ ۱۱۲، سطر ۱ - آیهٔ ۱۱۲ از سورهٔ ۱ **پاسخ:** سورهٔ ۱۱۲، آیهٔ ۱ عدد اول شمارهٔ سوره است و عدد دوم شمارهٔ آیه در همان سوره. ۱۱۲:۱ همان آیهٔ «بگو: اوست خداى یگانه» است. **کدام جمله‌ها بخشی از معنای توحیدند؟ همهٔ گزینه‌های درست را انتخاب کنید.** - خدا یکی است - خدا در آفریدن شریکی ندارد - هیچ چیز و هیچ‌کس همتای خدا نیست - خدا گرداندن جهان را با شریکانی دیگر قسمت کرده است - خدا بزرگ‌ترینِ چند خداست **پاسخ:** خدا یکی است / خدا در آفریدن شریکی ندارد / هیچ چیز و هیچ‌کس همتای خدا نیست توحید یعنی نه خدای دومی هست، نه شریکی و نه همتایی. **بعد از باران، رنگین‌کمان می‌بینی. باران و خورشید و رنگین‌کمان را چه کسی آفریده؟** - خدا همهٔ آن‌ها را آفریده - رنگین‌کمان خودش را ساخته - هر کدام آفرینندهٔ خودش را دارد **پاسخ:** خدا همهٔ آن‌ها را آفریده باران و خورشید و رنگین‌کمان، همه یک آفریننده دارند: خدا. **سر کلاس یاد می‌گیری که خورشید و باران و خاک با هم کار می‌کنند تا گیاه‌ها و میوه‌ها برویند. کدام فکر درست است؟** - خدای یگانه همه را آفریده، برای همین با هم جورند - هر کدام خدای خودش را دارد که آن را به کار می‌اندازد - خدا خورشید را آفریده و بقیه خودشان از خود مراقبت می‌کنند **پاسخ:** خدای یگانه همه را آفریده، برای همین با هم جورند چون همه را یک آفریننده آفریده، این‌قدر خوب با هم جورند. **در درس ادبیات، افسانه‌هایی کهن می‌خوانی که در آن‌ها خدایی برای دریا هست، خدایی برای آسمان و خدایی برای جنگ. کدام فکر درست است؟** - دریا و آسمان و همه‌چیز یک آفریننده دارند: خدای یکتا که شریکی ندارد - خدا بزرگ‌ترینِ خدایان بسیاری است که هر کدام بخشی از جهان را دارند - خدا جهان را آفرید و بعد هر بخشی از آن را به خدایی کوچک‌تر سپرد **پاسخ:** دریا و آسمان و همه‌چیز یک آفریننده دارند: خدای یکتا که شریکی ندارد در توحید، هیچ بخشی از جهان، نه دریا و نه آسمان، از آنِ خدای دیگری نیست. **در مستندی می‌شنوید که «طبیعت راهی پیدا کرده» تا گیاهی بیابانی زنده بماند. کدام فکر درست است؟** - طبیعت نیرویی دوم کنار خدا نیست؛ خدا آن را آفریده و می‌گرداند - طبیعت نیرویی مستقل است که دوشادوش خدا کار می‌کند - خدا طبیعت را به راه انداخت و حالا طبیعت مستقل از خدا تصمیم می‌گیرد **پاسخ:** طبیعت نیرویی دوم کنار خدا نیست؛ خدا آن را آفریده و می‌گرداند طبیعت آفریدهٔ خداست، نه شریک خدا. هر راهی که در طبیعت پیدا می‌شود، کار خداست. **فرض کنید کاری که مدت‌ها برایش زحمت کشیده‌اید به خوبی پیش برود و بعضی‌ها بگویند شانس آوردید. کدام فکر درست است؟** - این خیر تنها از خدای بی‌شریک است، هرچند از راه آدم‌ها و تلاش رسیده - شانس نیرویی از آنِ خود است که در کنار خدا کار می‌کند - چیزهای بزرگ را خدا می‌دهد و بقیه به بخت و اتفاق بستگی دارد **پاسخ:** این خیر تنها از خدای بی‌شریک است، هرچند از راه آدم‌ها و تلاش رسیده شانس و اتفاق شریک خدا نیستند. خیر تنها از خداست، و خدا آن را اغلب از راه آدم‌ها و تلاش خودتان می‌رساند. **سال‌های بسیاری گردش فصل‌ها را دیده‌اید، سال به سال. کدام فکر درست است؟** - خدای یگانه است که فصل‌ها را یکی پس از دیگری می‌آورد، بی‌هیچ شریکی - خدا فصل‌ها را یک بار به راه انداخت و حالا با نیروی خودشان می‌چرخند - هر فصل نیرویی از آنِ خود دارد که به خواست خودش، نه خدا، کار می‌کند **پاسخ:** خدای یگانه است که فصل‌ها را یکی پس از دیگری می‌آورد، بی‌هیچ شریکی هر فصل و هر سال، همان خدای یگانه است که آن را می‌آورد، بی‌هیچ شریکی. **به چیز قشنگی فکر کن که امروز دیدی. خدای یکتا آن را آفریده است. آن چیز چه بود؟** **سورهٔ اخلاص آن‌قدر کوتاه است که می‌توانی حفظش کنی. در طول روز، کِی می‌توانی آن را بخوانی؟** **آیا دربارهٔ یکتایی خدا سؤالی داری که هنوز ذهنت را مشغول کرده؟ آن را یادداشت کن و دنبال پاسخش برو.** **در تحصیل یا کارتان، کجا نظمی یکسان می‌بینید که در میان چیزهای بسیار گوناگون جریان دارد؟** **دوست دارید در این مرحله از زندگی کدام سوره یا آیهٔ قرآن را بهتر بفهمید، و چرا؟** **در طول سال‌های زندگی‌تان، چه چیزی بیش از همه به شما نشان داده که جهان یک آفریننده دارد؟ دوست دارید از این تجربه چه چیزی را برای عزیزانتان به یادگار بگذارید؟** https://hoda.buzz/lessons/fa/ka-l3 این درس را در هدا تمرین کنید: https://hoda.buzz/learn/ka-l3