# نام‌های نیکوی خدا: رحمان و رحیم _پایه · شناخت خدا · سنین 5–99_ خدا نیکوترین نام‌ها را دارد و رحمان و رحیم از رحمت خدا خبر می‌دهند، رحمتی که به ما امید می‌دهد و مهربانی با دیگران را به ما می‌آموزد. ## آنچه خواهید آموخت - توضیح معنای رحمان و رحیم، و اینکه این دو نام از اسماء حسنی، یعنی نیکوترین نام‌های خدا، هستند. - توضیح اینکه رحمت خدا چگونه به آدم امید می‌دهد، و چرا آدم را به دلسوزی و مهربانی با دیگران وامی‌دارد. **آیا کسی می‌تواند از خدا نقاشی بکشد؟** - نه، چون هیچ چیز مانند خدا نیست - آره، کسی که خیلی خوب نقاشی می‌کند - آره، اما فقط با یک نقاشی خیلی بزرگ **پاسخ:** نه، چون هیچ چیز مانند خدا نیست خدا شکلی ندارد، پس هیچ نقاشی‌ای نمی‌تواند خدا را نشان دهد. **چرا هیچ چشمی خدا را نمی‌بیند؟** - چون خدا جسم و شکلی ندارد که دیده شود - چون خدا بسیار دور، آن سوی کیهان است - چون خدا مثل خورشید چنان می‌درخشد که چشم تابش را ندارد **پاسخ:** چون خدا جسم و شکلی ندارد که دیده شود چشم فقط جسم‌ها را می‌بیند. مسئله دوری یا روشنایی نیست. خدا نام‌های زیبای زیادی دارد. هر نام چیزی دربارهٔ خدا می‌گوید. رحمان و رحیم دو تا از این نام‌ها هستند. این دو نام نشان می‌دهند خدا خیلی مهربان است. **خدا یک نام دارد یا نام‌های زیاد؟** - نام‌های زیبای زیادی - فقط یک نام **پاسخ:** نام‌های زیبای زیادی بسم الله الرحمن الرحیم یعنی: به نام خدایی که رحمتش به همه می‌رسد و همیشه مهربان است. رحمان و رحیم دو نام از نام‌های خداست. هر دو از کلمهٔ رحمت آمده‌اند، یعنی مهربانی. خدا نام‌های زیادی دارد و همه زیبا هستند. مسلمانان به آن‌ها اسماء حسنی می‌گویند، یعنی نیکوترین نام‌ها. **بسیاری از مسلمانان پیش از غذا خوردن یا درس خواندن می‌گویند: بسم الله الرحمن الرحیم. دو کلمهٔ آخرش یعنی چه؟** - دو نام خدا، به معنای رحمت - دو نام خدا، به معنای قدرت **پاسخ:** دو نام خدا، به معنای رحمت بسم الله آغاز همهٔ سوره‌های قرآن جز یکی است. در آن، پس از نام خدا، بی‌درنگ دو نامِ رحمت می‌آید: رحمان و رحیم. خدا نام‌های بسیاری دارد، اسماء حسنی یا نیکوترین نام‌ها، و هر کدام از کمالی از کمالات خدا خبر می‌دهد. این نام‌ها بخش‌هایی از خدا نیستند، چون خدا یکتاست. **خدا نام‌های بسیاری دارد. آیا هر نام، بخشی از خدا را نشان می‌دهد؟** - نه، خدا یکتاست و جزء ندارد - بله، هر نام بخش یا گوشه‌ای از خدا را نشان می‌دهد **پاسخ:** نه، خدا یکتاست و جزء ندارد خدا با همه و همه‌چیز مهربان است. خدا به همه آفتاب و باران می‌دهد. به پرنده‌ها هم غذا می‌دهد. برای همین به خدا رحمان می‌گویند. **رحمت خدا به چه کسانی می‌رسد؟** - به همه و همه‌چیز - فقط به آدم‌های خوب **پاسخ:** به همه و همه‌چیز رحمت خدا به یک پرندهٔ کوچک هم می‌رسد. به آدمی هم که خدا را فراموش کرده می‌رسد. این دو نام از دو جلوهٔ رحمت خدا می‌گویند. رحمان: رحمت خدا با هوا، غذا، آفتاب و زندگی به هر آفریده‌ای در هر جا می‌رسد. رحیم: رحمتِ همیشگی و ویژهٔ خدا برای کسانی که به سوی خدا برمی‌گردند. **خورشید بر همهٔ آدم‌ها می‌تابد، هر کس که باشند. این کدام نام را نشان می‌دهد؟** - رحمان، رحمتی برای همه - رحیم، رحمتی برای کسانی که به سوی خدا برمی‌گردند **پاسخ:** رحمان، رحمتی برای همه آفتاب به همه می‌رسد، چه خدا را یاد کنند و چه نکنند. این رحمت خدا برای همه است. رحمان از رحمتی می‌گوید که همهٔ آفریده‌ها را در بر می‌گیرد، چه مؤمن و چه بی‌ایمان، چه شکرگزار و چه ناسپاس. رحیم از رحمت ماندگار و ویژهٔ خدا برای کسانی می‌گوید که به سوی خدا بازمی‌گردند. رحمت خدا مانند رحمت ما احساسی نیست که بیاید و برود، چون هیچ چیز مانند خدا نیست. رحمت خدا خیررسانیِ بی‌حد است. **رحمان با رحیم چه فرقی دارد؟** - رحمان رحمت برای همه است، رحیم رحمت ماندگار برای کسانی که به خدا رو می‌کنند - رحمان رحمتی است که خدا دارد، رحیم رحمتی که آدم‌ها به یکدیگر نشان می‌دهند - رحمان رحمت فقط در این دنیاست، رحیم فقط آمرزش است **پاسخ:** رحمان رحمت برای همه است، رحیم رحمت ماندگار برای کسانی که به خدا رو می‌کنند هر دو نامِ خداست: یکی از رحمتی می‌گوید که هیچ‌کس را بیرون نمی‌گذارد، دیگری از رحمتی که همیشه همراه کسانی است که به خدا رو می‌کنند. **رحمان** — ar-Rahman کسی که مهربانی‌اش به همهٔ آفریده‌ها می‌رسد از ریشهٔ رحمت. رحمت خدا به همه و همه‌چیز می‌رسد، چه خدا را شکر کنند و چه نکنند. **رحیم** — ar-Rahim کسی که مهربانیِ ماندگار و ویژه‌اش برای کسانی است که به سوی خدا برمی‌گردند از همان ریشهٔ رحمت. رحیم از رحمت ویژه و ماندگار خدا برای کسانی خبر می‌دهد که به خدا رو می‌کنند. **این دو نام دربارهٔ خدا چه می‌گویند؟** - خدا پر از رحمت است - خدا فقط با آدم‌ها مهربان است، نه با پرنده‌ها **پاسخ:** خدا پر از رحمت است هر دو نام از کلمهٔ رحمت می‌آیند، یعنی مهربانی. **اسماء حسنی** — al-Asma' al-Husna نیکوترین نام‌ها، یعنی نام‌های خدا هر یک از نام‌های خدا یکی از کمالات خدا را نشان می‌دهد، مانند رحمان، احد و خالق. **رحمان** — ar-Rahman کسی که مهربانی‌اش به همهٔ آفریده‌ها می‌رسد از ریشهٔ رحمت. رحمت خدا به همه و همه‌چیز می‌رسد، چه خدا را شکر کنند و چه نکنند. **رحیم** — ar-Rahim کسی که مهربانیِ ماندگار و ویژه‌اش برای کسانی است که به سوی خدا برمی‌گردند از همان ریشهٔ رحمت. رحیم از رحمت ویژه و ماندگار خدا برای کسانی خبر می‌دهد که به خدا رو می‌کنند. **رحمان و رحیم از اسماء حسنی هستند. اسماء حسنی چیست؟** - نیکوترین نام‌های خدا - نام‌های سوره‌های قرآن - نام‌های معلم‌های بزرگ اسلام **پاسخ:** نیکوترین نام‌های خدا هر نامی از نام‌های خدا، مانند رحمان یا احد، چیزی درست و زیبا دربارهٔ خدا به ما می‌گوید. **اسماء حسنی** — al-Asma' al-Husna نیکوترین نام‌ها، یعنی نام‌های خدا هر یک از نام‌های خدا یکی از کمالات خدا را نشان می‌دهد، مانند رحمان، احد و خالق. **رحمان** — ar-Rahman کسی که مهربانی‌اش به همهٔ آفریده‌ها می‌رسد از ریشهٔ رحمت. رحمت خدا به همه و همه‌چیز می‌رسد، چه خدا را شکر کنند و چه نکنند. **رحیم** — ar-Rahim کسی که مهربانیِ ماندگار و ویژه‌اش برای کسانی است که به سوی خدا برمی‌گردند از همان ریشهٔ رحمت. رحیم از رحمت ویژه و ماندگار خدا برای کسانی خبر می‌دهد که به خدا رو می‌کنند. **چرا نام‌های خدا را نیکوترین نام‌ها می‌خوانند؟** - چون هر کدام از کمالی از خدا خبر می‌دهد که هیچ عیبی در آن نیست - چون این نام‌ها وقتی به عربی خوانده شوند، از همه خوش‌آواترند - چون مردم بهترین لقب‌هایی را که می‌شناختند به خدا داده‌اند **پاسخ:** چون هر کدام از کمالی از خدا خبر می‌دهد که هیچ عیبی در آن نیست زیبایی این نام‌ها در چیزی است که از خدا می‌گویند، نه در آوایشان، و این نام‌ها نام‌های خودِ خداست، نه لقب‌هایی ساختهٔ مردم. > بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ > > به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان. > > — Al-Fatiha · 1 · محسن قرائتی (تنزیل) **این سخن دربارهٔ خدا چه می‌گوید؟** - خدا بخشنده و مهربان است - خدا دور و پنهان است - خدا مثلِ یک آدمِ مهربان است، فقط بزرگ‌تر **پاسخ:** خدا بخشنده و مهربان است هر دو نامِ پس از نام خدا از مهربانی خدا می‌گویند. مهربانی خدا مانند مهربانی آدم‌ها نیست. > بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَٰنِ ٱلرَّحِيمِ > > به نام خداوند رحمتگر مهربان > > — Al-Fatiha · 1 · محمدمهدی فولادوند (تنزیل) **در این سخن، نخستین نام‌هایی که پس از نام خدا می‌آیند، رحمتگر و مهربان‌اند. اینکه رحمت پیش از همه آمده، از چه خبر می‌دهد؟** - اینکه خدا با آفریده‌هایش پیش از هر چیز از سرِ رحمت رفتار می‌کند - اینکه رحمت یکی از صفت‌های خداست و از روی عادت اول آمده - اینکه رحمت خدا فقط برای کسانی است که سزاوارش شده‌اند **پاسخ:** اینکه خدا با آفریده‌هایش پیش از هر چیز از سرِ رحمت رفتار می‌کند آمدنِ رحمت در آغاز سخن نشان می‌دهد که خدا، پیش از آنکه ما سزاوار چیزی باشیم، با رحمت با آفریده‌ها رفتار می‌کند. > وَإِن تَعُدُّوا۟ نِعْمَةَ ٱللَّهِ لَا تُحْصُوهَآ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ > > و اگر بخواهید نعمت‌های خداوند را بشمارید، نمی‌توانید شُماره کنید. همانا خداوند آمرزنده‌ی مهربان است. > > — An-Nahl · 18 · محسن قرائتی (تنزیل) **این سخن دربارهٔ نعمت‌های خدا چه می‌گوید؟** - آن‌قدر زیادند که نمی‌شود شمردشان - کسی که خیلی دقیق باشد، می‌تواند همه را بشمارد - فقط نعمت‌های بزرگ حساب می‌شوند **پاسخ:** آن‌قدر زیادند که نمی‌شود شمردشان هیچ‌کس نمی‌تواند همهٔ نعمت‌های خدا را بشمارد، و این سخن در پایان از آمرزش و مهربانی خدا می‌گوید. > وَإِن تَعُدُّوا۟ نِعْمَةَ ٱللَّهِ لَا تُحْصُوهَآ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَفُورٌ رَّحِيمٌ > > و اگر نعمت‌[های‌] خدا را شماره کنید، آن را نمی‌توانید بشمارید. قطعاً خدا آمرزنده مهربان است. > > — An-Nahl · 18 · محمدمهدی فولادوند (تنزیل) **آیه می‌گوید نعمت‌های خدا شمردنی نیست و سپس از آمرزش و رحمت خدا می‌گوید. این چه امیدی به ما می‌دهد؟** - اینکه اگر شکر ما به نعمت‌ها نرسد، خدا باز می‌آمرزد و رحمت می‌کند - اینکه چون نعمت‌ها بی‌پایان‌اند، دیگر شکر خدا لازم نیست - اینکه خدا فقط کسانی را می‌آمرزد که شکر همهٔ نعمت‌ها را کامل به جا آورده‌اند **پاسخ:** اینکه اگر شکر ما به نعمت‌ها نرسد، خدا باز می‌آمرزد و رحمت می‌کند هیچ‌کس نمی‌تواند برای نعمت‌های بی‌شمار خدا به اندازهٔ کافی شکر کند. آمرزش و رحمت خدا این کمبود را جبران می‌کند، پس دلیلی برای امید است، نه برای کنار گذاشتن شکر. **درست یا نادرست؟** - خدا نام‌های زیبای زیادی دارد. — درست - رحمان یکی از نام‌های خداست. — درست - خدا فقط با بزرگ‌ترها مهربان است. — نادرست **درست یا نادرست؟** - رحمان یعنی رحمت خدا به هر آفریده‌ای می‌رسد. — درست - خدا فقط یک نام دارد. — نادرست - رحیم یکی از نام‌های رحمت خداست. — درست - رحمت خدا فقط برای آدم‌هاست، نه برای حیوان‌ها. — نادرست **خدا حتی به کسانی که هیچ‌وقت به خدا فکر نمی‌کنند، زندگی و غذا و هوا می‌دهد. کدام نام بیش از همه از این خبر می‌دهد؟** - رحمان - رحیم - احد **پاسخ:** رحمان رحمان از رحمتی می‌گوید که به همه می‌رسد، رحیم از رحمت ماندگار برای کسانی که به خدا رو می‌کنند، و احد یعنی یگانه. خدا مهربان است. وقتی واقعاً پشیمان می‌شویم، دست از اشتباه برمی‌داریم و سعی می‌کنیم جبرانش کنیم. آن وقت خدا می‌بخشد. این امیدبخش است. پس با آدم‌ها و حیوان‌ها مهربانیم. **خدا مهربان است. پس ما با دیگران چطور باشیم؟** - با همه مهربان و آرام - فقط با دوستانمان مهربان **پاسخ:** با همه مهربان و آرام رحمت خدا به همه می‌رسد. پس مهربانی ما هم می‌تواند به همه برسد. همه گاهی اشتباه می‌کنند. وقتی کسی پشیمان می‌شود و به سوی خدا برمی‌گردد، رحمت خدا به آن آدم می‌رسد: خدا بخشیدن را دوست دارد. این به ما امید می‌دهد. و چون خدا با ما مهربان است، ما هم می‌توانیم مهربان باشیم: دیگران را ببخشیم، کمک کنیم و با نرمی رفتار کنیم. **رحمت خدا برای کسی که اشتباهی کرده و پشیمان است چه معنایی دارد؟** - می‌تواند به سوی خدا برگردد و به بخشش امید داشته باشد - باید اول بی‌عیب شود تا خدا او را ببخشد - اشتباهش هیچ‌وقت و به هیچ راهی بخشیده نمی‌شود **پاسخ:** می‌تواند به سوی خدا برگردد و به بخشش امید داشته باشد رحمت خدا از هر اشتباهی بزرگ‌تر است و راه برگشت همیشه باز است. خدا در کتابش به بندگانش می‌فرماید که هرگز از رحمت خدا ناامید نشوند، هر قدر هم که خطا کرده باشند. امید به معنای نادیده گرفتن اشتباه‌ها نیست. امید یعنی اعتماد به اینکه رحمت خدا از هر خطایی بزرگ‌تر است و برای برگشتن هیچ‌وقت دیر نیست. **امید به رحمت خدا با نادیده گرفتن اشتباه‌ها چه فرقی دارد؟** - امید آدم را به سوی خدا و به سوی بهتر شدن برمی‌گرداند - امید یعنی اشتباه‌ها دیگر هیچ اهمیتی ندارند - امید فقط برای کسانی است که اشتباه بزرگی نکرده‌اند **پاسخ:** امید آدم را به سوی خدا و به سوی بهتر شدن برمی‌گرداند امید رو به آینده دارد و آدم را تغییر می‌دهد، اما نادیده گرفتن اشتباه هیچ چیز را عوض نمی‌کند. امام علی (ع)، یکی از آموزگاران بزرگ اسلام، وقتی مردی به نام مالک اشتر را فرماندار مصر کرد، به او نوشت: «رحمت و محبت و لطف به مردمِ زیر فرمانت را در دلت جای ده … زیرا آنان دو دسته‌اند: یا برادر دینی تو، یا در آفرینش همانند تو.» _نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳_ **به فرمودهٔ امام علی (ع)، چرا رحمت باید به پیروان همهٔ دین‌ها برسد؟** - چون هر کسی یا برادر دینی ماست یا در آفرینش همانند ما - چون فرماندار باید میان همهٔ مردم نظم را نگه دارد - چون رحمت وظیفهٔ فرمانروایان است، نه وظیفهٔ همهٔ مردم **پاسخ:** چون هر کسی یا برادر دینی ماست یا در آفرینش همانند ما هیچ‌کس بیرون از این دو دسته نیست: هر کس یا هم‌دینِ ماست، یا مانند ما آفریدهٔ خداست. **همه گاهی اشتباه می‌کنند. آن وقت رحمت خدا یعنی چه؟** - از ته دل پشیمان می‌شویم و جبران می‌کنیم، و خدا می‌بخشد - خدا دیگر با ما مهربان نیست - پشیمان شدن پیش خدا فایده‌ای ندارد **پاسخ:** از ته دل پشیمان می‌شویم و جبران می‌کنیم، و خدا می‌بخشد رحمت خدا از هر اشتباهی بزرگ‌تر است. از ته دل پشیمان می‌شویم. دست از آن کار برمی‌داریم و سعی می‌کنیم جبرانش کنیم. آن وقت راه برگشت به سوی خدا باز است. **خدا مهربان است. این چه ربطی به مهربانی ما با دیگران دارد؟** - خدا اول با ما مهربان است، پس ما با دیگران مهربانی می‌کنیم - فقط مهربانی می‌کنیم تا مردم از ما تعریف کنند - مهربانی می‌کنیم تا دیگران هم با ما مهربان باشند **پاسخ:** خدا اول با ما مهربان است، پس ما با دیگران مهربانی می‌کنیم رحمت خدا پیش از هر کاری از ما به ما می‌رسد، و کسی که با این رحمت زندگی می‌کند، دوست دارد دیگران هم از آن بهره ببرند. **درست یا نادرست؟** - رحمت خدا یعنی اشتباه‌های ما اهمیتی ندارند. — نادرست - هیچ‌کس نباید از رحمت خدا ناامید شود. — درست - دلسوزی و مهربانی فقط حقِ هم‌دینانِ آدم است. — نادرست - دانستن اینکه خدا مهربان است، آدم را به مهربانی با دیگران وامی‌دارد. — درست **به یک بچه‌گربهٔ تشنه آب می‌دهی. کدام فکر درست است؟** - خدا مهربان است و من هم می‌توانم مهربان باشم - مهربانی فقط وقتی حساب می‌شود که کسی ببیند - رحمت خدا فقط برای آدم‌هاست، نه برای حیوان‌ها **پاسخ:** خدا مهربان است و من هم می‌توانم مهربان باشم رحمت خدا به هر جانداری می‌رسد. مهربانی با بچه‌گربه هم مهربانی واقعی است. **در مدرسه، بچهٔ کوچک‌تری اتفاقی لیوان آب‌میوه‌ات را می‌ریزد و با ترس نگاهت می‌کند. کدام فکر درست است؟** - خدا با من مهربان است، پس من هم می‌بخشم - رحمت فقط برای کسانی است که حواسشان جمع است - خدا می‌بخشد، اما آدم‌ها باید تاوان هر اشتباهی را بدهند **پاسخ:** خدا با من مهربان است، پس من هم می‌بخشم ما به رحمت خدا امید داریم، پس می‌توانیم مهربانی کنیم، حتی سر چیزهای کوچک. **همکلاسی‌ای که اغلب دیگران را مسخره می‌کند، توی راهرو کتاب‌هایش از دستش می‌افتد. کدام فکر درست است؟** - رحمت برای همه است، پس می‌توانم به همین آدم هم کمک کنم - رحمت برای کسانی است که سزاوارش باشند، پس می‌توانم بی‌اعتنا رد شوم - رحمت خدا برای همه است، اما رحمت من فقط برای دوستانم **پاسخ:** رحمت برای همه است، پس می‌توانم به همین آدم هم کمک کنم رحمت خدا به کسانی هم می‌رسد که سزاوارش نیستند، و رحمت ما هم می‌تواند همین‌طور باشد. **کسی تازه به گروهی پیوسته که شما هم عضو آن هستید، در محل کار، دانشگاه یا کار داوطلبانه. او در هفتهٔ اول اشتباهی می‌کند که یک روز کار همه را هدر می‌دهد. کدام فکر درست است؟** - همان رحمتی را که از خدا امید دارم، می‌توانم به این فرد نشان دهم - مهربانی در اینجا نشانهٔ ضعف است و فقط نتیجه اهمیت دارد - رحمت خدا میان این فرد و خداست و ربطی به رفتار من ندارد **پاسخ:** همان رحمتی را که از خدا امید دارم، می‌توانم به این فرد نشان دهم رحمت اشتباه را نادیده نمی‌گیرد. رحمت یعنی با او همان‌گونه رفتار کنیم که امید داریم خدا با ما رفتار کند. **فرض کنید مسئولیت کاری با شماست و یکی از همراهانتان که پیرو دین دیگری است، برای بخش مهمی از آن مهلت بیشتری می‌خواهد. کدام فکر درست است؟** - چه برادر دینی باشد چه در آفرینش همانند من، سزاوار رحمت است - برادر دینی سزاوار رحمت است، اما همانندِ در آفرینش فقط سزاوار انصاف - انصاف یعنی رحمت را کنار بگذاریم و فقط با نتیجه داوری کنیم **پاسخ:** چه برادر دینی باشد چه در آفرینش همانند من، سزاوار رحمت است سخن امام علی (ع) هیچ‌کس را بیرون نمی‌گذارد، و رحمت و انصاف با هم جمع می‌شوند. **در این عمرِ طولانی، نعمت‌هایی داشته‌اید بیش از آنچه بتوانید بشمارید. کدام فکر درست است؟** - رحمت خدا در همهٔ این‌ها بوده و هنوز می‌توانم به آن امید داشته باشم - نعمت‌ها از روی بخت می‌آیند و می‌روند و کسی آن‌ها را نمی‌دهد - نعمت‌ها از خداست، اما رحمت فقط برای کسانی است که شکرشان بی‌نقص باشد **پاسخ:** رحمت خدا در همهٔ این‌ها بوده و هنوز می‌توانم به آن امید داشته باشم هر نعمتی از رحمت خدا بوده، و همین رحمت امروز هم دلیلی برای امید است. **فردا با چه کسی می‌توانی مهربان باشی؟** **دفعهٔ بعد که بسم الله می‌گویی، به کدام نام‌های خدا فکر می‌کنی؟** **به کسی فکر کن که مهربانی با او برایت سخت است. این هفته چطور می‌توانی با او مهربانی کنی؟** **در کار یا درستان، کجا می‌توانید همان رحمتی را نشان دهید که از خدا امید دارید؟** **چه کسانی به شما متکی‌اند؟ مراقبت شما از آنان چگونه می‌تواند گوشه‌ای از رحمتی را نشان دهد که خودتان دریافت کرده‌اید؟** **سال‌های زندگی دربارهٔ رحمت خدا چه به شما آموخته که دوست دارید به عزیزانتان بسپارید؟** https://hoda.buzz/lessons/fa/ka-l5 این درس را در هدا تمرین کنید: https://hoda.buzz/learn/ka-l5